Mới đây, Bộ Tư pháp đang tiến hành thẩm định dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP).
Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Nghị định lần này là việc hoàn thiện quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan đối với các tác phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI). Các đề xuất sửa đổi thể hiện rõ quan điểm lập pháp: bảo đảm vai trò trung tâm của con người trong hoạt động sáng tạo, đồng thời kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh từ việc ứng dụng AI.
I. Không bảo hộ sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI
Khoản 1 Điều 6 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 quy định việc ứng dụng AI trong các ngành, lĩnh vực phải tuân thủ nguyên tắc quản lý rủi ro và phù hợp với quy định của pháp luật có liên quan. Trên cơ sở đó, cơ quan chủ trì soạn thảo đã bổ sung Điều 5a vào dự thảo Nghị định nhằm cụ thể hóa điều kiện bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp có sử dụng AI.
Theo dự thảo, một tác phẩm có sử dụng AI chỉ được bảo hộ khi đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện sau:
Thứ nhất, có sự đóng góp đáng kể và mang tính quyết định của con người.
Sự đóng góp này bao gồm việc cung cấp dữ liệu đầu vào, xây dựng và điều chỉnh câu lệnh (prompt), đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả do AI tạo ra và đưa ra quyết định nghệ thuật cuối cùng. Tác phẩm phải thể hiện ý chí sáng tạo của con người, thay vì chỉ là sản phẩm của quá trình xử lý thuật toán một cách ngẫu nhiên.
Thứ hai, con người phải chịu trách nhiệm đối với đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan.
Chủ thể yêu cầu bảo hộ phải xác lập và thực hiện trách nhiệm pháp lý tương ứng đối với sản phẩm sáng tạo của mình.
Thứ ba, không xâm phạm quyền của chủ thể khác.
Việc sử dụng dữ liệu đầu vào để vận hành hệ thống AI không được gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan của các đối tượng được bảo hộ.
Thứ tư, đáp ứng đầy đủ điều kiện bảo hộ theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung).
Đáng lưu ý, dự thảo khẳng định rõ: sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi hệ thống AI, hoặc không đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện nêu trên, sẽ không được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan.
Nghĩa vụ giải trình và chứng minh
Khi thực hiện thủ tục đăng ký hoặc yêu cầu bảo vệ quyền, người nộp đơn phải:
-
Kê khai trung thực về quá trình sáng tạo;
-
Nộp văn bản cam đoan;
-
Cung cấp tài liệu chứng minh sự đóng góp của mình (lịch sử câu lệnh, dữ liệu đầu vào, bản thảo chỉnh sửa, quy trình biên tập…).
II. Siết chặt điều kiện sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI
Vấn đề sử dụng văn bản, dữ liệu đã được bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan để huấn luyện AI là nội dung nhận được sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng doanh nghiệp và giới sáng tạo.
Theo dự thảo, việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI chỉ được thực hiện khi đáp ứng đồng thời các điều kiện:
-
Dữ liệu đã được công bố hợp pháp;
-
Nguồn thu thập hợp pháp;
-
Không phá vỡ biện pháp công nghệ bảo vệ quyền của chủ sở hữu;
-
Không nhằm mục đích thương mại;
-
Không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường của tác phẩm;
-
Kết quả đầu ra của AI không thay thế thị trường tiêu thụ của tác phẩm gốc.
Đặc biệt, dữ liệu huấn luyện hoặc kết quả xử lý dữ liệu không được chuyển giao cho bên thứ ba để sử dụng vào mục đích thương mại, trừ khi có thỏa thuận với chủ sở hữu quyền.
Quyền bảo lưu của tác giả, chủ sở hữu quyền
Dự thảo ghi nhận quyền bảo lưu của tác giả, người biểu diễn, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan trong việc không cho phép tác phẩm của mình được sử dụng cho mục đích huấn luyện AI. Việc bảo lưu phải được tuyên bố rõ ràng và bảo đảm khả năng nhận biết hợp lý đối với bên sử dụng.
Đồng thời, tổ chức, cá nhân sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI phải:
-
Lưu giữ hồ sơ kỹ thuật, dữ liệu huấn luyện và dữ liệu sử dụng;
-
Sẵn sàng cung cấp thông tin khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền;
-
Tôn trọng quyền bảo lưu của các chủ thể quyền.
III. Đề xuất cắt giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính
Bên cạnh việc bổ sung các quy định liên quan đến AI, dự thảo cũng sửa đổi, đơn giản hóa một số thủ tục hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.
Cụ thể, thời hạn giải quyết hồ sơ được rút ngắn đáng kể:
-
Rà soát, phân loại, xem xét tính hợp lệ hồ sơ cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan: 22 ngày (so với 30 ngày theo quy định hiện hành);
-
Cấp lại: 08 ngày làm việc;
-
Cấp đổi: 13 ngày làm việc.
Ngoài ra, dự thảo bổ sung quy định về xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về quyền tác giả, quyền liên quan nhằm tăng cường khả năng chia sẻ, khai thác thông tin, bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả quản lý.
IV. Tăng cường trách nhiệm của nền tảng số
Dự thảo cũng siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, bao gồm mạng xã hội và nền tảng thương mại điện tử. Theo đó, các chủ thể này phải:
-
Thiết lập cơ chế ngăn chặn hành vi chia sẻ nội dung vi phạm;
-
Thực hiện gỡ bỏ, xóa bỏ nội dung, ứng dụng có yếu tố xâm phạm quyền tác giả trên môi trường mạng;
-
Phối hợp với cơ quan có thẩm quyền trong xử lý vi phạm.
HỮU ĐĂNG
